Probówka z EDTA - do jakich badań, EDTA-K2 czy EDTA-K3 i dlaczego to ma znaczenie

Probówka z EDTA to probówka zawierająca kwas etylenodiaminotetraoctowy w postaci soli potasowej, stosowana przede wszystkim do badań hematologicznych. EDTA działa jako antykoagulant przez chelatowanie jonów wapnia - wiąże wapń niezbędny do kaskady krzepnięcia, dzięki czemu krew pozostaje płynna, a elementy morfotyczne zachowują kształt i objętość umożliwiające ich zliczenie i pomiar.

Międzynarodowa Rada ds. Standaryzacji w Hematologii (ICSH) zaleca stężenie 1,5–2,2 mg EDTA na mililitr krwi (3,7–5,4 µmol/ml) i wskazuje sól dwupotasową - EDTA-K2 - jako formę preferowaną względem soli trójpotasowej EDTA-K3 (England JM i wsp., American Journal of Clinical Pathology 1993;100(4):371–372).

Do jakich badań stosuje się probówkę z EDTA

EDTA jest antykoagulantem z wyboru wszędzie tam, gdzie ocenie podlegają komórki krwi - ich liczba, wielkość i morfologia. Poniższa tabela obejmuje typowe zastosowania; obowiązujący dobór probówki do konkretnego oznaczenia zawsze określa dokumentacja metody stosowanej w danym laboratorium.

Czego EDTA nie obsługuje: badań układu krzepnięcia. Tam materiałem jest osocze cytrynianowe w ściśle określonej proporcji krwi do antykoagulantu - EDTA nieodwracalnie wiąże wapń, uniemożliwiając odtworzenie kaskady krzepnięcia w warunkach testu. Pomylenie tych dwóch probówek jest jednym z najczęstszych błędów doboru materiału, opisanym szerzej w naszym przewodniku po fazie przedanalitycznej.

EDTA-K2 czy EDTA-K3 - na czym polega różnica

Obie sole chelatują wapń równie skutecznie. Różnica leży w postaci, w jakiej trafiają do probówki, i w konsekwencjach tej postaci dla próbki.

Uzasadnienie ICSH jest dwuczęściowe. Po pierwsze, EDTA-K3 rozprowadzany w postaci płynnej rozcieńcza próbkę - dodana objętość roztworu zmienia stosunek osocza do elementów morfotycznych. Po drugie, EDTA-K3 przy wyższych stężeniach oraz w trakcie przechowywania próbki silniej wpływa na wielkość krwinek czerwonych niż forma dwupotasowa (England JM i wsp., Am J Clin Pathol 1993;100(4):371–372). Ponieważ MCV jest parametrem mierzonym bezpośrednio, a hematokryt bywa z niego wyliczany, zmiana objętości erytrocytu przenosi się na kolejne parametry morfologii.

W praktyce oznacza to jedną rzecz istotną dla laboratorium: przy zmianie dostawcy lub typu probówki z K3 na K2 (albo odwrotnie) należy zweryfikować zgodność wyników, ponieważ zmiana antykoagulantu jest zmianą warunków przedanalitycznych, a nie wyłącznie zmianą asortymentu.

Niedopełnienie probówki - najczęstszy błąd w praktyce

Ilość EDTA w probówce jest dobrana do jej nominalnej objętości pobrania. Pobranie mniejszej objętości krwi nie zmienia ilości antykoagulantu - zmienia jego stężenie w przeliczeniu na mililitr krwi, wyprowadzając je poza zakres 1,5–2,2 mg/ml zalecany przez ICSH.

Rekomendacja EFLM-COLABIOCLI dla pobierania krwi żylnej wskazuje wprost, że probówki należy napełniać do oznaczonego poziomu, a napełnienie poniżej 90% objętości nominalnej jest zdecydowanie odradzane (Simundic AM i wsp., Joint EFLM-COLABIOCLI Recommendation for venous blood sampling, 2018). Norma ISO 6710:2017 dla jednorazowych pojemników do pobierania krwi żylnej przewiduje przy badaniu zgodności tolerancję objętości pobrania na poziomie ±10%.

Drugą stroną tego samego problemu jest niedostateczne wymieszanie. Antykoagulant napylony na ściankę musi rozpuścić się w całej objętości krwi - bez tego powstaje mikroskrzep, który zaniża liczbę płytek i może zafałszować pozostałe parametry. Rekomendacja EFLM-COLABIOCLI przewiduje jedno pełne odwrócenie probówki bezpośrednio po napełnieniu i co najmniej cztery kolejne po zakończeniu pobrania - łącznie minimum pięć odwróceń, wykonywanych powolnym obrotem, nie wstrząsaniem (Simundic AM i wsp., 2018).

Rzekoma małopłytkowość zależna od EDTA

To zjawisko, o którym warto wiedzieć, ponieważ generuje pytania do laboratorium i bywa źródłem nieporozumień między pracownią a klinicystą.

Rzekoma małopłytkowość zależna od EDTA (EDTA-dependent pseudothrombocytopenia, PTCP) to artefakt laboratoryjny in vitro, w którym płytki krwi agregują w probówce z EDTA, a analizator zlicza takie agregaty jako pojedyncze duże obiekty - zaniżając liczbę płytek. Mechanizm polega na tym, że chelatacja kationów przez EDTA zmienia konformację kompleksu GPIIb-IIIa na powierzchni płytek, odsłaniając ukryte epitopy; przeciwciała klasy IgG działające jak zimne aglutyniny reagują z płytkami i powodują ich zlepianie (Nagler M i wsp., BMC Clinical Pathology 2014;14:19).

Częstość zjawiska według tego samego źródła: 0,1–2% wśród pacjentów hospitalizowanych oraz 15–17% wśród pacjentów ambulatoryjnych z izolowaną małopłytkowością (Nagler M i wsp., BMC Clinical Pathology 2014;14:19). Druga z tych liczb tłumaczy, dlaczego zjawisko bywa nazywane niedodiagnozowanym: w grupie, w której jedynym odchyleniem jest niska liczba płytek, artefakt odpowiada za istotną część przypadków.

Postępowanie diagnostyczne i wybór alternatywnego antykoagulantu należą do decyzji laboratorium i lekarza zlecającego - w literaturze opisywano między innymi mieszaninę cytrynianu z pirydoksalo-5-fosforanem i Tris, sole magnezu oraz EDTA z dodatkiem aminoglikozydów (Nagler M i wsp., 2014). Ten wpis nie zawiera zaleceń diagnostycznych; opisuje wyłącznie mechanizm zjawiska w kontekście doboru materiału.

Kolor korka i oznakowanie

Probówki z EDTA są w powszechnej praktyce oznaczane korkiem fioletowym lub lawendowym, a warianty do badań immunohematologicznych bywają różowe. Norma ISO 6710:2017 zawiera zalecane kody kolorystyczne identyfikujące dodatki w załączniku informacyjnym - oznacza to, że kolor jest silną konwencją rynkową, ale przypisanie koloru do dodatku należy każdorazowo potwierdzić w dokumentacji producenta stosowanego systemu, zwłaszcza przy zmianie dostawcy.

Jak dobrać probówkę z EDTA do laboratorium - praktyczne kryteria

1. Objętość nominalna dopasowana do realnego pobrania. Probówka o objętości większej niż typowo pobierana od danej grupy pacjentów systematycznie generuje niedopełnienia. Dla pacjentów trudnych do nakłucia lepszym rozwiązaniem jest probówka o mniejszej objętości niż dopełnianie „na siłę".
2. Postać antykoagulantu. Zalecenia ICSH wskazują EDTA-K2 w formie napylanej. Jeśli laboratorium pracuje na EDTA-K3 płynnym, zmiana wymaga weryfikacji zgodności wyników.
3. Typ zamknięcia. Korek przebijalny umożliwia pracę w systemie zamkniętym bez otwierania probówki na analizatorze - to bezpośrednio wpływa na bezpieczeństwo personelu i ryzyko kontaminacji.
4. Zgodność ze stosowanym analizatorem. Wymiary probówki i typ korka muszą być zgodne z podajnikiem i systemem przebijania stosowanego urządzenia.

W ofercie Equimed dostępne są probówki do badań morfologicznych z EDTA-K3 napylanym oraz z EDTA-K3 płynnym z przebijalnym korkiem gumowym a także pełny asortyment probówek i korków. Ceny netto i stany magazynowe widoczne są po rejestracji firmowej - załóż konto B2B albo napisz do nas, dobierzemy asortyment do stosowanego analizatora i wolumenu badań.

FAQ

Co to jest badanie na EDTA?

Nie jest to nazwa badania, tylko określenie materiału: „krew na EDTA" oznacza krew pobraną do probówki z antykoagulantem EDTA. Materiał ten służy przede wszystkim do badań hematologicznych - morfologii z rozmazem, retykulocytów, oznaczania grup krwi oraz części badań molekularnych z krwi pełnej.

Jaki kolor ma probówka z EDTA?

W powszechnej praktyce fioletowy lub lawendowy, a warianty do badań immunohematologicznych bywają różowe. Norma ISO 6710:2017 podaje zalecane kody kolorystyczne w załączniku informacyjnym, dlatego przypisanie koloru do dodatku należy potwierdzić w dokumentacji producenta stosowanego systemu.

Czym różni się EDTA-K2 od EDTA-K3?

EDTA-K2 występuje w probówce w postaci napylonej i nie rozcieńcza próbki; EDTA-K3 jest wprowadzany w postaci płynnej, co dodaje objętość i rozcieńcza krew. ICSH zaleca formę K2, wskazując dodatkowo, że K3 przy wyższych stężeniach i podczas przechowywania silniej wpływa na wielkość erytrocytów (England JM i wsp., Am J Clin Pathol 1993;100(4):371–372).

Jakie stężenie EDTA powinna zawierać probówka?

ICSH zaleca 1,5–2,2 mg EDTA na mililitr krwi, co odpowiada 3,7–5,4 µmol/ml (England JM i wsp., 1993). Stężenie to jest osiągane wyłącznie przy prawidłowym napełnieniu probówki do objętości nominalnej.

Czy probówka z EDTA nadaje się do badań krzepnięcia?

Nie. Badania układu krzepnięcia wykonuje się z osocza cytrynianowego w ściśle określonej proporcji krwi do antykoagulantu. EDTA nieodwracalnie wiąże wapń, uniemożliwiając odtworzenie kaskady krzepnięcia w warunkach testu.

Co się stanie, jeśli probówka z EDTA nie zostanie dopełniona?

Nadmiar antykoagulantu w stosunku do objętości krwi wyprowadza stężenie EDTA poza zakres zalecany przez ICSH. Rekomendacja EFLM-COLABIOCLI zdecydowanie odradza stosowanie probówek napełnionych poniżej 90% objętości nominalnej (Simundic AM i wsp., 2018).

Czym jest rzekoma małopłytkowość zależna od EDTA?

To artefakt laboratoryjny in vitro: płytki agregują w probówce z EDTA, a analizator zlicza agregaty jako pojedyncze obiekty, zaniżając ich liczbę. Występuje u 0,1–2% pacjentów hospitalizowanych i u 15–17% pacjentów ambulatoryjnych z izolowaną małopłytkowością (Nagler M i wsp., BMC Clinical Pathology 2014;14:19).

Materiały powiązane

• Faza przedanalityczna: 12 błędów, które unieważniają wynik badania

Źródła

1. England JM, Rowan RM, van Assendelft OW i wsp. Recommendations of the International Council for Standardization in Haematology for ethylenediaminetetraacetic acid anticoagulation of blood for blood cell counting and sizing. American Journal of Clinical Pathology. 1993;100(4):371–372. DOI: 10.1093/ajcp/100.4.371
2. Nagler M, Keller P, Siegrist D, Alberio L. A case of EDTA-dependent pseudothrombocytopenia: simple recognition of an underdiagnosed and misleading phenomenon. BMC Clinical Pathology. 2014;14:19.
3. Simundic AM, Bölenius K, Cadamuro J i wsp. Joint EFLM-COLABIOCLI Recommendation for venous blood sampling. EFLM Working Group for Preanalytical Phase, 2018.
4. ISO 6710:2017 - Single-use containers for human venous blood specimen collection.
5. PN-EN ISO 15189:2023-02 - Laboratoria medyczne. Wymagania dotyczące jakości i kompetencji.