Wzorcowanie pipet tłokowych wg ISO 8655:2022 - jak często, jaką metodą i co musi zawierać świadectwo

Seria norm ISO 8655 nie narzuca jednej częstotliwości wzorcowania pipet - okres między wzorcowaniami ustala laboratorium na podstawie ryzyka, intensywności użytkowania i historii wyników przyrządu. Wytyczne ILAC-G24:2022 / OIML D 10:2022 idą dalej i stwierdzają wprost, że stałe okresy między wzorcowaniami nie są zalecane, a przyjęty okres należy na bieżąco przeglądać.

Metodą odniesienia jest metoda grawimetryczna opisana w ISO 8655-6:2022: objętość wyznacza się z masy wody wydanej przez pipetę, wykonując co najmniej 10 pomiarów dla każdej badanej objętości, w pomieszczeniu o temperaturze (20 ± 3) °C i wilgotności względnej 45–80% (ISO 8655-6:2022).

Seria ISO 8655 - co obejmuje

Wydanie z 2022 r. jest gruntowną przebudową normy z 2002 r. Serię tworzą obecnie następujące części:

Źródła: Sartorius - omówienie ISO 8655:2022; ISO - karta normy ISO 8655-10:2024.

Trzy zmiany względem wydania z 2002 r. mają największe znaczenie praktyczne:

• Pipeta i końcówka to jeden system. Wynik badania dotyczy pipety z tym typem końcówki, którego użyto w badaniu (Gilson; Sartorius - omówienia ISO 8655:2022).
• Limity podano dla 10%, 50% i 100% pojemności nominalnej, a część z nich zaostrzono - dla pipety jednokanałowej 1 µl błąd systematyczny zmniejszono z 5,0% do 2,5%, a przypadkowy z 5,0% do 2,0% (Eppendorf, informacja dla klientów serwisu o zmianach wg ISO 8655:2022).
• Wyższe wymagania dla wag i warunków otoczenia w metodzie grawimetrycznej (ISO 8655-6:2022 - szczegóły niżej).

Wzorcowanie, adiustacja, sprawdzenie - trzy różne czynności

Te pojęcia są w laboratoriach mylone częściej niż jakiekolwiek inne, a ich pomylenie potrafi unieważnić dokumentację. Definicje pochodzą z Międzynarodowego słownika metrologii (VIM, JCGM 200:2012):

VIM zawiera dwie noty, które warto znać na pamięć: wzorcowania nie należy mylić z adiustacją ani z weryfikacją, a po adiustacji system pomiarowy zazwyczaj trzeba ponownie wzorcować (JCGM 200:2012, 2.39 uwaga 2; 3.11 uwaga 3). Świadectwo wystawione przed regulacją nie opisuje pipety po regulacji.

Metoda grawimetryczna - warunki wg ISO 8655-6:2022

Zasada jest prosta: pipeta dozuje wodę na wagę, masę przelicza się na objętość z uwzględnieniem gęstości wody i wyporu powietrza, a z serii pomiarów wyznacza się błąd systematyczny i przypadkowy. Trudność leży w warunkach.

Wymagania dotyczące rozdzielczości wagi zależą od pojemności nominalnej pipety:

Źródło obu tabel: ISO 8655-6:2022, „Gravimetric reference measurement procedure for the determination of volume".

Z tabeli wynika praktyczny wniosek dla laboratorium, które chce wykonywać sprawdzenia we własnym zakresie: pipety od 200 µl wzwyż wymagają wagi analitycznej o rozdzielczości 0,1 mg, pipety 20–200 µl - wagi półmikro (0,01 mg), a pipety poniżej 20 µl - mikrowagi. Ten ostatni wymóg zwykle przesądza o tym, że najmniejsze pipety sprawdza się zewnętrznie.

Końcówka jako część systemu

Od wydania 2022 wynik badania dotyczy pipety z konkretnym typem końcówki. Ma to trzy konsekwencje praktyczne:

1. Na świadectwie lub w raporcie powinien być zidentyfikowany typ końcówki użytej w badaniu.

2. Zmiana dostawcy końcówek to zmiana systemu pomiarowego. Jeśli laboratorium pracuje na innych końcówkach niż użyte przy wzorcowaniu, wynik nie opisuje w pełni rzeczywistego zestawu roboczego.

3. Dobór końcówek warto ustalić przed wzorcowaniem, a nie po nim - zwłaszcza przy przechodzeniu na końcówki z filtrem lub niskoretencyjne.

Co powinno zawierać świadectwo wzorcowania

Wymagania dla świadectw wzorcowania wystawianych przez laboratoria działające wg ISO/IEC 17025:2017 określa punkt 7.8.4 tej normy. Świadectwo powinno zawierać m.in.:

• niepewność pomiaru wyniku, wyrażoną w tej samej jednostce co wielkość mierzona,
• warunki środowiskowe, w jakich wykonano wzorcowanie, jeśli mają wpływ na wynik,
• stwierdzenie spójności pomiarowej,
• wyniki przed i po adiustacji lub naprawie, jeśli takie czynności wykonano,
• stwierdzenie zgodności ze specyfikacją, jeśli było wymagane - wraz z informacją, których jej punktów dotyczy.

Źródło: ISO/IEC 17025:2017, pkt 7.8.4.

Do tego, z perspektywy ISO 8655-6:2022, w raporcie powinny znaleźć się warunki badania: temperatura wody, temperatura i wilgotność powietrza. Przy odbiorze świadectwa sprawdź więc nie tylko wynik „zgodny", ale też: typ końcówki, badane objętości, liczbę pomiarów, warunki i niepewność. Świadectwo, z którego nie da się odczytać tych informacji, trudno obronić przy audycie.

Jak często wzorcować pipety - kryteria zamiast sztywnej liczby

Odpowiedź „raz w roku" jest wygodna, ale nie wynika z normy. ILAC-G24:2022 / OIML D 10:2022 wymienia czynniki, które powinny decydować o okresie między wzorcowaniami, m.in.:

• wymaganą niepewność pomiaru,
• ryzyko przekroczenia błędów dopuszczalnych w okresie użytkowania,
• zalecenia producenta,
• skłonność do zużycia i dryftu,
• zakres i intensywność użytkowania,
• warunki środowiskowe,
• dane historyczne z poprzednich wzorcowań,
• częstotliwość sprawdzeń pośrednich,
• przeszkolenie personelu.

Producenci podają własne rekomendacje - na przykład Sartorius zaleca sprawdzanie pipet co najmniej raz w roku, a najlepiej co 3–6 miesięcy (Sartorius, przewodnik po ISO 8655). To zalecenie producenta, nie wymóg normy - punkt wyjścia do oceny ryzyka, a nie jej zamiennik.

ILAC-G24:2022 opisuje też metody korygowania okresu na podstawie wyników - od prostej metody „schodkowej" (wydłużanie okresu, gdy kolejne wyniki mieszczą się z zapasem w limitach, i skracanie, gdy go przekraczają), przez karty kontrolne, po sprawdzenia w trakcie użytkowania. Przy kilkudziesięciu pipetach w laboratorium ułożenie tego w roczny harmonogram przeglądów i wzorcowań oszczędza zarówno budżet, jak i nerwy przed audytem.

Sprawdzenia pośrednie we własnym laboratorium

ISO/IEC 17025:2017 wymaga, by sprawdzenia pośrednie - jeśli są potrzebne dla utrzymania zaufania do działania wyposażenia - były wykonywane według procedury (pkt 6.4.10). Dla pipet oznacza to zwykle krótki test grawimetryczny wykonywany częściej niż pełne wzorcowanie.

Warunek rzetelności takiego sprawdzenia jest jeden: waga musi spełniać wymagania rozdzielczości dla danej pojemności nominalnej, a warunki otoczenia powinny być udokumentowane. Sprawdzenie pośrednie nie zastępuje wzorcowania w laboratorium akredytowanym, ale pozwala wychwycić problem między wzorcowaniami i jest danymi wejściowymi do korekty okresu.

Na wynik sprawdzenia wpływa też operator - kąt pipety, głębokość zanurzenia i tempo pracy przekładają się na wynik w stopniu porównywalnym z błędem granicznym samej pipety. Dlatego procedura sprawdzenia powinna opisywać technikę, a osoby je wykonujące - znać typowe błędy pipetowania. Wytyczne dotyczące kompetencji i szkolenia użytkowników zebrano w ISO 8655-10:2024.

FAQ

Jak często trzeba wzorcować pipety?

Seria ISO 8655 nie narzuca jednej częstotliwości. Wytyczne ILAC-G24:2022 / OIML D 10:2022 stwierdzają, że stałe okresy między wzorcowaniami nie są zalecane - laboratorium ustala je na podstawie ryzyka, intensywności użytkowania, historii wyników i sprawdzeń pośrednich, a następnie przegląda.

Ile pomiarów wykonuje się przy wzorcowaniu pipety metodą grawimetryczną?

Co najmniej 10 pomiarów dla każdej badanej objętości (ISO 8655-6:2022). ISO 8655-2:2022 podaje limity błędów dla 10%, 50% i 100% pojemności nominalnej.

W jakich warunkach wykonuje się wzorcowanie pipet wg ISO 8655-6:2022?

W temperaturze (20 ± 3) °C ze zmianą w trakcie badania nie większą niż ±0,5 °C, przy wilgotności względnej 45–80%, z wodą o temperaturze w granicach ±0,5 °C od temperatury powietrza i po co najmniej 2 h wyrównywania temperatury.

Czym różni się wzorcowanie od adiustacji pipety?

Wzorcowanie wyznacza rzeczywistą objętość wydawaną przez pipetę wraz z niepewnością; adiustacja to regulacja pipety, by wydawała objętość zgodną z nastawą. Według VIM wzorcowania nie należy mylić z adiustacją, a po adiustacji przyrząd zazwyczaj trzeba wzorcować ponownie.

Jaka waga jest potrzebna do sprawdzania pipet?

Zależy od pojemności nominalnej. ISO 8655-6:2022 wymaga rozdzielczości 0,1 mg dla pipet od 200 µl do 10 ml, 0,01 mg dla 20–200 µl i 0,001 mg (jednokanałowe) dla pipet poniżej 20 µl.

Czy typ końcówki ma znaczenie dla wzorcowania?

Tak. ISO 8655:2022 traktuje pipetę i końcówkę jako jeden system, więc wynik wzorcowania dotyczy pipety z typem końcówki użytym w badaniu. Typ końcówki powinien być zidentyfikowany w raporcie.

Co musi zawierać świadectwo wzorcowania pipety?

Według ISO/IEC 17025:2017 (pkt 7.8.4) m.in. niepewność pomiaru w tej samej jednostce co wielkość mierzona, warunki środowiskowe mające wpływ na wynik, stwierdzenie spójności pomiarowej oraz wyniki przed i po adiustacji, jeśli ją wykonano.

Materiały powiązane

• Jak wybrać mikropipetę do laboratorium
• Szkło miarowe klasy A i klasy B - certyfikat serii a świadectwo wzorcowania
• Pipeta jednomiarowa a wielomiarowa

Do sprawdzeń pośrednich pipet w zakresie od 200 µl potrzebna jest waga analityczna, np. OHAUS Explorer lub Adventurer AX, a w zakresie 20–200 µl - waga półmikro Explorer. Pipety, w tym Eppendorf Research 3 neo, znajdziesz w kategorii dozowanie. Ceny netto widzisz bez logowania; zamówienia realizujemy dla zweryfikowanych firm po rejestracji B2B. Napisz do nas, jeśli chcesz dobrać wagę do zakresu sprawdzanych pipet.

Źródła

1. ISO 8655-6:2022 - Piston-operated volumetric apparatus - Part 6: Gravimetric reference measurement procedure for the determination of volume.

2. ISO 8655-2:2022 - Piston-operated volumetric apparatus - Part 2: Pipettes.

3. ISO 8655-10:2024 - Piston-operated volumetric apparatus - Part 10: User guidance, and requirements for competence, training, and POVA suitability.

4. ISO/IEC 17025:2017 - General requirements for the competence of testing and calibration laboratories, pkt 6.4.10 i 7.8.4.

5. ILAC-G24:2022 / OIML D 10:2022 - Guidelines for the determination of recalibration intervals of measuring equipment.

6. JCGM 200:2012 - International vocabulary of metrology (VIM), hasła 2.39, 2.44, 3.11.

7. Eppendorf - Change of measurement values according to ISO 8655:2022 (informacja dla klientów serwisu).

8. Sartorius - Six things you should know about the pipette calibration ISO 8655:2022; Pipette Calibration and Compliance: A Practical Guide to ISO 8655 (materiały producenta).

9. Gilson - Updated ISO 8655 guidelines for pipette calibration and testing (materiał producenta).

 

Treść wygenerowana przez AI