Dobowa zbiórka moczu (DZM) - procedura krok po kroku i jaki pojemnik wybrać

Dobowa zbiórka moczu polega na zebraniu całej objętości moczu wydalonego w ciągu 24 godzin do jednego pojemnika zbiorczego. Zbiórkę rozpoczyna się o wybranej i zanotowanej godzinie, odrzucając pierwszą poranną porcję moczu w dniu rozpoczęcia, a kończy o tej samej godzinie następnego dnia (Uniwersyteckie Centrum Kliniczne - instrukcja przygotowania do badania DZM, oprac. M. Dąbrowska, E. Malata, 2020).

Po zakończeniu zbiórki całą zawartość pojemnika należy dokładnie wymieszać i zmierzyć jej objętość, a do laboratorium dostarcza się jedynie próbkę o objętości około 50–100 ml, wraz z informacją o całkowitej objętości dobowej i dokładnym czasie zbiórki (UCK, 2020).

Ten artykuł opisuje wymagania przedanalityczne i dobór pojemników dla placówek wydających je pacjentom. Nie zawiera wskazań do badań ani interpretacji wyników - te należą do lekarza kierującego i laboratorium wykonującego oznaczenie.

Dlaczego pierwszą poranną porcję się odrzuca

To pytanie zadaje niemal każdy pacjent i warto mieć na nie krótką, jednoznaczną odpowiedź. Mocz oddany rano powstał w większości przed rozpoczęciem doby pomiarowej - gromadził się w pęcherzu przez noc. Włączenie go do zbiórki oznaczałoby doliczenie do doby materiału wytworzonego wcześniej, czyli zawyżenie objętości i wydalanych ilości oznaczanych substancji.

Symetrycznie: ostatnią porcję oddaje się o godzinie zakończenia zbiórki i włącza do pojemnika, ponieważ powstała ona w trakcie mierzonej doby. Doba pomiarowa jest więc zamknięta z obu stron - otwierana opróżnieniem pęcherza i domykana jego opróżnieniem 24 godziny później.

Procedura krok po kroku

1. Wybierz i zanotuj godzinę rozpoczęcia. Najwygodniejsza jest godzina poranna, ale decyduje wygoda pacjenta - kluczowe jest, by tę samą godzinę można było powtórzyć następnego dnia.
2. Oddaj pierwszą poranną porcję moczu do toalety i od tego momentu rozpocznij odliczanie doby. Ta porcja nie wchodzi do zbiórki.
3. Zbieraj każdą kolejną porcję moczu do pojemnika zbiorczego przez pełne 24 godziny - bez pominięcia żadnej mikcji, również nocnej.
4. Przechowuj pojemnik w chłodnym miejscu przez cały okres zbiórki (UCK, 2020).
5. Ostatnią porcję oddaj o godzinie zakończenia zbiórki - tej samej, o której rozpoczęto - i dodaj ją do pojemnika.
6. Wymieszaj dokładnie całą zawartość pojemnika i zmierz objętość zebranego moczu.
7. Przelej próbkę 50–100 ml do mniejszego, opisanego pojemnika i dostarcz do laboratorium wraz ze skierowaniem zawierającym dane pacjenta, dokładny czas zbiórki oraz całkowitą objętość dobową (UCK, 2020).

Krok 6 jest nieusuwalny. Wynik oznaczenia ze zbiórki dobowej jest wyliczany na podstawie objętości całkowitej. Próbka dostarczona bez podanej objętości dobowej nie pozwala wykonać tego wyliczenia - próbka jest wtedy nieprzydatna, mimo poprawnie przeprowadzonej zbiórki.

Najczęstsze błędy i ich skutki

 

Wspólny mianownik: wszystkie te błędy powstają poza laboratorium i wszystkie da się ograniczyć jakością instrukcji wydawanej razem z pojemnikiem. To ta sama zależność, którą opisujemy w przewodniku po fazie przedanalitycznej - najwięcej błędów powstaje na etapie, nad którym laboratorium ma najmniejszą bezpośrednią kontrolę.

Jak dobrać pojemnik do dobowej zbiórki moczu

Pojemnik zbiorczy do DZM musi spełnić kilka warunków jednocześnie, a każdy z nich ma uzasadnienie praktyczne:

 

Do laboratorium trafia zwykle nie cały pojemnik zbiorczy, lecz próbka 50–100 ml (UCK, 2020) - dlatego placówka powinna wydawać pacjentowi komplet: pojemnik zbiorczy plus mniejszy pojemnik na próbkę, oba opisane.

Osobną kwestią są konserwanty. Część oznaczeń ze zbiórki dobowej wymaga dodania do pojemnika substancji stabilizującej przed rozpoczęciem zbiórki, inne wykluczają jakikolwiek dodatek. Wymagania te są specyficzne dla oznaczenia i określa je laboratorium wykonujące badanie - pacjent nie powinien otrzymywać pojemnika z konserwantem bez wyraźnej instrukcji, ani zbierać moczu bez konserwantu, gdy metoda go wymaga. Ten element należy uzgodnić między punktem wydającym pojemniki a pracownią analityczną.

W ofercie Equimed dostępne są pojemniki do dobowej zbiórki moczu, pojemniki na mocz F.L. Medical oraz probówki do wirowania osadu moczu. Zachęcamy do rejestracji B2B.

Instrukcja dla pacjenta - co powinna zawierać

Placówki, które ograniczyły liczbę nieprawidłowo przeprowadzonych zbiórek, zwykle zrobiły to jednym narzędziem: jednostronicową instrukcją wydawaną razem z pojemnikiem. Minimalna zawartość takiej instrukcji:

• oś czasu z zaznaczoną godziną rozpoczęcia i zakończenia, do wpisania ręcznie,
• wyraźna informacja o odrzuceniu pierwszej porannej porcji,
• przypomnienie o mikcjach nocnych,
• warunki przechowywania pojemnika w trakcie zbiórki,
• polecenie wymieszania i zmierzenia objętości na końcu,
• miejsce na wpisanie objętości dobowej,
• godziny przyjmowania materiału przez laboratorium.

Instrukcja przygotowana w tej formie jest jednocześnie dokumentem, który wraca do laboratorium z wpisaną objętością - co eliminuje najczęstszą pojedynczą przyczynę odrzucenia materiału z DZM.

Dlaczego zbiórka dobowa bywa zastępowana innymi metodami

Zbiórka dobowa ma jedną strukturalną słabość: jej dokładność zależy od pacjenta przez 24 godziny, bez nadzoru. Nawet dobrze poinstruowana osoba może pominąć mikcję, pomylić godzinę zakończenia albo nie zmierzyć objętości. Dlatego w praktyce klinicznej część oznaczeń wykonywanych historycznie ze zbiórki dobowej zastępowano metodami opartymi na pojedynczej porcji moczu z przeliczeniem na kreatyninę.

Wybór metody należy do lekarza kierującego i laboratorium - nie jest przedmiotem decyzji punktu pobrań ani działu zaopatrzenia. Z punktu widzenia placówki istotna jest natomiast konsekwencja organizacyjna: jeżeli laboratorium wykonuje oba typy oznaczeń, zaopatrzenie musi obejmować zarówno pojemniki zbiorcze, jak i standardowe pojemniki na mocz do pojedynczej porcji, a personel wydający materiały musi umieć je rozróżnić.

Planowanie zaopatrzenia - trzy praktyczne wskazówki

• Wydawaj komplet, nie pojedynczy element. Pojemnik zbiorczy plus mniejszy pojemnik na próbkę plus instrukcja to jeden zestaw. Wydanie samego pojemnika zbiorczego kończy się dostarczeniem do laboratorium kilku litrów materiału albo próbką bez podanej objętości.
• Uwzględnij zwroty i powtórzenia. Część zbiórek zawsze będzie wymagała powtórzenia. Prognoza zapotrzebowania oparta wyłącznie na liczbie zleceń będzie systematycznie zaniżona.
• Rozdziel asortyment według wymagań konserwantów. Jeżeli laboratorium wykonuje oznaczenia o różnych wymaganiach, pojemniki muszą być rozróżnialne wizualnie już na etapie wydawania, a nie dopiero przy przyjęciu materiału.

FAQ

Czy pierwszą poranną porcję moczu zbiera się do DZM?

Nie. Pierwszą poranną porcję w dniu rozpoczęcia zbiórki należy oddać do toalety i od tego momentu rozpocząć odliczanie doby (UCK - instrukcja przygotowania do badania DZM, 2020). Powstała ona przed rozpoczęciem doby pomiarowej.

Jak długo trwa dobowa zbiórka moczu?

Dokładnie 24 godziny - od zanotowanej godziny rozpoczęcia do tej samej godziny następnego dnia. Ostatnią porcję oddaje się o godzinie zakończenia i dołącza do pojemnika zbiorczego (UCK, 2020).

Jak przechowywać mocz w trakcie zbiórki?

Pojemnik zbiorczy powinien być przechowywany w chłodnym miejscu przez cały okres zbiórki (UCK, 2020). Szczegółowe wymagania temperaturowe dla konkretnego oznaczenia określa laboratorium wykonujące badanie.

Czy do laboratorium dostarcza się cały pojemnik?

Zwykle nie. Po zakończeniu zbiórki należy dokładnie wymieszać całą zawartość, zmierzyć objętość, a następnie przelać próbkę o objętości około 50–100 ml do mniejszego, opisanego pojemnika i dostarczyć ją wraz z informacją o całkowitej objętości dobowej i czasie zbiórki (UCK, 2020).

Co się stanie, jeśli pominę jedną porcję moczu?

Zbiórka przestaje odpowiadać pełnej dobie, a objętość dobowa jest zaniżona. Wynik wyliczony z takiego materiału nie odzwierciedla rzeczywistego wydalania dobowego. W takiej sytuacji zbiórkę należy rozpocząć od nowa - o postępowaniu decyduje laboratorium lub lekarz kierujący.

Dlaczego trzeba podać objętość dobową?

Ponieważ wynik oznaczenia ze zbiórki dobowej jest wyliczany na podstawie całkowitej objętości moczu z 24 godzin. Próbka dostarczona bez tej informacji nie pozwala wykonać wyliczenia, nawet jeśli sama zbiórka została przeprowadzona prawidłowo.

Czy do pojemnika trzeba dodać konserwant?

To zależy od oznaczenia - część badań wymaga konserwantu dodanego przed rozpoczęciem zbiórki, część go wyklucza. Wymagania określa laboratorium wykonujące badanie i należy je ustalić przed wydaniem pojemnika pacjentowi.

Źródła

1. Dąbrowska M, Malata E. Dobowa zbiórka moczu (DZM) - przygotowanie do badania. Uniwersyteckie Centrum Kliniczne, 2020. https://uck.pl/content/download/Dobowa-zbiorka-moczu--przygotowanie-do-badania.pdf
2. Mrazek C, Lippi G, Keppel MH i wsp. Errors within the total laboratory testing process. Biochemia Medica. 2020;30(2):020502. DOI: 10.11613/BM.2020.020502
3. PN-EN ISO 15189:2023-02 - Laboratoria medyczne. Wymagania dotyczące jakości i kompetencji.
4. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 lipca 2024 r. w sprawie wymagań, jakim powinno odpowiadać medyczne laboratorium diagnostyczne, oraz kwalifikacji personelu (Dz.U. 2024 poz. 1188).

Treść wygenerowana przez AI